PTMA Białystok

.: menu :.


.: polecane strony :.

A :

apertura- otwór wejściowy instrumentu, najczęściej równy co do wartości średnicy lustra głównego teleskopu.
astrometria- dział astronomii zajmujący się położeniami i ruchami ciał niebieskich oraz geometrycznmi zależnościami pomiędzy nimi. Precyzyjną astrometrię wykorzystuje się do obliczania efemeryd zjawisk zakryciowych oraz komet.
azymut- jedna ze współrzędnych układu horyzontalnego na niebie; jest to kąt dwuścienny między płaszczyzną południka lokalnego a kierunkiem na obiekt. Przeważnie liczony od kierunku północy zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara.

B :

bolid- wyjątkowo jasny meteor (jasnośc większa niż - 4 mag), bolidy dzienne sa jaśniejsze od - 8 mag. Bardzo często zjawisku bolidu towarzyszą efekty akustyczne (detonacje, syki), czasem nawet spadek meteorytu.

D :

deklinacja- jedna ze współrzędnych układu równikowego na niebie, kąt pomiędzy płaszczyzną równika niebieskiego a kierunkiem na obiekt. Liczona dodatnio ku północnemu biegunowi świata i ujemnie ku południowemu.

E :

efemeryda- przewidywane położenie obiektu na niebie obliczone na z góry zadany moment, przewidywanie zjawisk astronomicznych. Efemeryda daje nam niezbędne dane do obserwacji zjawiska astronomicznego lub jakiegoś obiektu, najczęściej zawiera ona współrzędne ciała niebieskiego w ściśle określonych momentach czasu.
ekliptyka- koło wielkie na sferze niebieskiej zakreślane przez Słońce w ruchu rocznym. Inaczej mówiąc jest to takie koło wielkie, wzdłóż którego sferę niebieską przecina płaszczyzna orbity ziemskiej. Upraszczając - po ekliptyce porusza się Słońce w ciągu roku na niebie, a w pobliżu ekliptyki zawsze znajdziemy planety ( bowiem płaszczyzny orbit planet są nachylone w przestrzeni pod niewielkim kątem w stosunku do płaszczyzny orbity ziemskiej) lub Księżyc. Ekliptyka przechodzi przez wszystkie gwiazdozbiory zodiakalne.
elongacja- kąt miedzy kierunkiem na ciało niebieskie a kierunkiem na jakieś inne ciało (obiekt odniesienia). W przypadku Księżyca lub planet najczęściej podaje się elongację jako odległość kątową od Słońca [wyrażoną w stopniach].

F :

faza Księżyca- określany kształt widocznej z Ziemi części tarczy Księżyca. Niektóre szczególne fazy posiadają określone nazwy - nów (Księżyc nieoświetlony), pierwsza kwadra (prawa półkula oświatlona), pełnia (cała tarcza oświetlona), ostatnia kwadra inaczej zwana trzecią kwadrą (lewa półkula oświatlona).
fotometr- przyrząd do pomiaru jasności obiektów astronomicznych

G :

galaktyka- układ gwiazd i materii międzygwiazdowej, powiązanych ze sobą grawitacyjnie. Galaktyki wykazują różnorodność pod względem budowy i kształtu - galaktyki eliptyczne, nieregularne, spiralne, soczewkowate.
geoida- figura geometryczna najlepiej przybliżająca kształt Ziemi, nieznacznie różniąca się od elipsoidy obrotowej o promieniu rórnikowym 6378 km i biegunowym 6357 km.
górowanie (inaczej kulminacja górna)- osiągnięcie przez ciało niebieskie największej wysokości, w chwili przechodzenia przez południk lokalny (linię północ - południe danej miejscowości).
GSC (Guide Star Catalogue)- katalog gwiazdowy zawierający bardzo dokładne pozycje ok. 20 mln gwiazd jaśniejszych od 15 wielkości gwiazdowej, czyli około 500 gwiazd na stopień kwadratowy.
gwiazda nowa (nowa)- gwiazda zmienna wybuchowa, u której w ciągu dziesiątek (lub setek) dni obserwuje się ogromny wzrost jasności obserwowanej, typowo o 7 do 16 mag, a następnie powrót do poprzedniej jasności w czasie kilkunastu miesięcy lub lat.
gwiazda podwójna (układ podwójny gwiazd)- układ dwóch gwiazd położonych blisko siebie na sferze niebieskiej, rozróżniamy : gwiazdy podwójne optycznie (nie związane ze soba grawitacyjnie, czyli składniki takiego układu leżą w różnych, najczęściej dużych odległościach od siebie) oraz gwiazdy fizycznie podwójne - związane ze sobą siłami grawitacyjnymi i poruszające się wokół środka masy układu po orbitach eliptycznych.
gwiazda supernowa- gwiazda zmienna wybuchowa, o ogromnej sile eksplozji. Podczas wybuchu obserwujemy gwałtowne pojaśnienie (w ciągu paru dni) gwiazdy o 17 do 21 mag, a następnie spadek jasności w czasie kolejnych lat.
gwiazda zmienna- gwiazda wykazująca zmienną w czasie jasność obserwowaną. Są dwa zasadnicze typy gwiazd zmiennych - gwiazdy zmienne zaćmieniowe (układ podwójny gwiazd, którego płaszczyzna orbity jest tak położona w stosunku do obserwatora, że każdy ze składników jest częściowo czy też całkowicie zasłaniany przez drugi składnik, podczas każdego okresu orbitalnego) i gwiazdy zmienne fizycznie (zmienia swą jasność, barwę i typ widmowy w wyniku procesów fizycznych zachodzących w jej wnętrzu lub na jej powierzchni).
gwiazdozbiór (konstelacja)- fragment sfery niebieskiej wyróżniony w celu przybliżonej orientacji na niebie. Nazwy większości z gwiazdozbiorów zostały wprowadzone w starożytności, obecnie jest ich 88 na całym niebie.

J :

jednostka astronomiczna [ozn. AU od astronomical unit]- jednostka długości równa średniej odległości Ziemi od Słońca, 1 AU = 149 597 890 km, czyli w zaokrągleniu 150 mln km, używa się do pomiarów odległości w Układzie Sł.

K :

kamera CCD- półprzewodnikowy odbiornik promieniowania, posiadający dużą rozdzielczość liniową oraz dużą wydajność. W zakresie podczerwieni i promieniowania widzialnego posiada kilkadziesiąt razy większą czułość niż klisza fotograficzna.
kometa- drobne lodowo-pyłowe ciało Układu Słonecznego, poruszające się wokół Słońca po orbicie : eliptycznej (komety okresowe), paraboloidalnej lub hiperboloidalnej (komety jednopojawieniowe). Kometa charakteryzuje się specyficznym wyglądem - wokół jasnego jądra rozciąga się mglista otoczka (tzw. koma), a z niej (najczęściej od strony odsłonecznej) jest wywiewany warkocz kometarny.
koniunkcja (złączenie)- położnie dwóch ciał niebieskich, popularnie mówiąc "bardzo blisko siebie na sferze niebieskiej", definicja mówi, że obydwa ciała muszą mieć wtedy tą samą długość ekliptyczną.
korona słoneczna- najbardziej zewnętrzna warstwa atmosfery Słońca płynnie przechodzaca w przestrzeń międzyplanetarną. Korona jest obserwowana jedynie podczas całkowitych zaćmień Słońca, lub też specjalnymi przyrządami (koronografami tzw. "sztuczny Księżyc") posiadającymi przesłonę, która odcina światło fotostery.
księżyc- naturalny satelita planety, w Układzie Słonecznym znamy ich już prawie 80.

L :

liczba Wolfa [ozn. W]- zwyczajaowo używany wskaźnik aktywności słonecznej, obliczany na podstawie zliczeń plam i ich grup na tarczy Słońca wg. wzoru : W = (10g + p)k , gdzie p- liczba plam, g- liczba grup, k - współczynnik proporcjonalności zależny od użytego przez obserwatora sprzętu.

M :

magnitudo [skrót "mag"od "magnitudo", inaczej mówiąc wielkość gwiazdowa]- tradycyjna, powszechnie używana miara natężenia oświetlenia gwiazdy (opiera się na wprowadzonej przez Ptolomeusza w 140 roku n.e. klasyfikacji gwiazd widocznych gołym okiem na 6 grup jasnościowych, gwiazdy najjasniejsze nazwane zostały gwiazdami pierwszej wielkości, a najsłabsze szóstej wielkości, czyli oznaczenie 6 mag). Oczywiście dzisiaj definicja została sprecyzowana jako ilość energii światła docierającego w jednostce czasu od danego obiektu do jednostkowej powierzchni ustawionej prostopadle do kierunku padania promieni światła. Określona jest logarytmiczna zależność pomiędzy wielkościami gwiazdowymi - np gwiazda 1 mag jest jaśniejsza 2,512 raza od gwiazdy 2 mag, ta jest 2,512 razy jasniejsza od 3 mag itd..
Najjaśniejsze obiekty na niebie [Słońce = -26 mag, Księżyc w pełni = -12,5 mag, Wenus w maksimum blasku = - 4 mag, gwiazda Syriusz = -1,5 mag, gwiazda Wega = 0 mag] posiadają wielkość gwiazdową ujemną, gdyż znajdują się wyraźnie powyżej jasnego krańca oryginalenj skali Ptolomeusza. Zasięg wzroku człowieka to w zależności od warunków obserwacji 6 do 7 mag. Przez lornetkę możemy ujrzeć gwiazdy do ok. 9 - 10 mag, przez amatorski teleskop 20-cm gwiazdy do 14 mag, a największe teleskopy na świecie mają obecnie zasięg ok. +30 mag (przy zastosowaniu długich ekspozycji klisz fotograficznych lub matryc CCD).
meteor- zwany popularnie, choć błędnie "spadającą gwiazdą". Jest to ślad świetlny znaczący na niebie drogę mereoroidu wpadającego do atmosfery Ziemi. Meteoroid rozgrzany przez tarcie zaczyna "parować" (sublimacja) i powoduje na wysokości ok. 100 km nad powierzchnią Ziemii, świecenie otaczającej go atmosfery.
meteoroid- okrych skalny, najczęściej drobny (o masie od mikrogramów do kilku ton), poruszający się wokół Słońca. Powstaje np. przez rozpad komet lub w wyniku zderzeń planetoid (asteroid).
meteoryt- skalny okruch materii międzyplanetarnej, któremu udało się dotrzeć do powierzchni Ziemi; dostatecznie duży meteoroid, który nie uległ całkowitej sublimacji. W zależności od składu chemicznego dzieli się je na: meteoryty kamienne ( te z kolei dzieli się na chondryty i achondryty) , żelazne i żelazno-kamienne. Meteoryty otrzymują nazwy od miejsca swojego upadku. Duży meteoryt przy swoim spadku tworzy krater na powierzchni gruntu.
montaż azymutalny (horyzontalny)- system umocowania teleskopu umożliwiający jego obrót dookoła dwóch prostopadłych osi - pionowej ( w wysokości) i poziomej (w azymucie). Montaż bardzo prosty w budowie.
montaż paralaktyczny (równikowy)- system umocowania teleskopu umożliwiający jego obrót dookoła dwóch prostopadłych osi - godzinowej (osi rektascencji), skierowanej równolegle do osi świata (popularnie mówiąc na biegun nieba) i osi deklinacji, leżącej w płaszczyźnie równika. Ruch obrotowy Ziemi sprawia, że w czasie obserwacji obiektu na sferze niebieskiej, teleskop należy tylko obracać w osi godzinowej.
mgławica- dawniej była to ogólna nazwa obiektów niebieskich o nieostrych konturach (z wyjątkiem komet). Obecnie tą nazwa określa się tylko zagęszczenia, obłoki materii międzygwiazdowej. Wyróżniamy różne typy mgławic: planetarne (rozszerzająca się otoczka gazowa, łagodnie odrzucona przez gwiazdę zwaną czerwonym olbrzymem i pobudzana do świecenia przez gwiazdę zwaną białym karłem, stanowiącym gorące jądro dawnej gwiazdy), emisyjne (w ich widmach widać własne linie emisyjne, czyli mgławica świeci także światłem własnym), refleksyjne (rozpraszające, które odbijają tylko światło pobliskich gwiazd a nie świecą własnym światłem) lub emisyjno-refleksyjne (mające naturę mieszaną, pomiędzy mgławicami emisyjnymi a refleksyjnymi), a także mgławice ciemne (przysłaniają gwiazdy położone za nimi).

N :

NGC- katalog mgławic i gromad gwiazd wydany w 1888 r. przez J. Dreyera. Zawiera 7840 obiektów, np pod numerem NGC 224 kryje się Wielka Mgławica w Andromedzie.

O :

odległość zenitalna [ozn. "z"]- dopełnienie wysokości h do kąta prostego, z = 90 stopni - h.
orbita- przestrzenny tor ciała niebieskiego. Wyróżniamy orbity o kształcie: elipsy, paraboli, hiperboli.

P :

plamy słoneczne- występujące w fotosferze Słońca ciemniejsze od tła nieregularne obszary o rozmiarach liniowych od kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy km, i czasie życia od 1 dnia (małe) do kilku miesięcy (duże). Temperatura w plamie słonecznej jest o 1000-1500 K niższa niż w otaczającej ją fotosferze i dlatego wydają się ciemne.
planetoidy (asteroidy)- skaliste, drobne ( większe od meteoroidu, ale mniejsze od planety) ciała w Układzie Słonecznym krążące wokół Słońca po orbitach leżących pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza.
PTMA (skrót od Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii)- stowarzyszenie zrzeszające astronomów amatorów, założone w 1919 r. Siedzibą Zarządu Głównego PTMA jest Kraków. Oddziały terenowe Towarzystwa znajdują się w większych miastach Polski, jego członkowie mogą uczestniczyć w pracach sekcji temetycznych (Sekcja Obserwacji Pozycji i Zakryć, Sekcja Obserwatorów Komet, Sekcja Obserwatorów Słońca,....)

R :

radiant- punkt na sferze niebieskiej, z którego pozornie wybiegają tory meteorów, należących do jednego roju. Zjawisko te jest skutkiem perspektywy, ponieważ meteoroidy należące do roju poruszają się w przybliżeniu po torach równoległych i radiant jest punktem pozornego zbiegania się tych torów w nieskończoności.
rektascencja [ozn RA]- jedna ze współrzędnych równikowych na niebie, kąt dwuścienny pomiędzy płaszczyzną południka obiektu a płaszczyzną południka punktu równonocy wiosennej.
rozmiar kątowy- obserwowany rozmiar obiektu astronomicznego wyrażony w jednostach kątowych. Rozmiar kątowy obiektu zależy od jego średnicy i odległości od obserwatora. Przykładowo: tarcza słoneczna ma w przybliżeniu 32' (minuty kątowe), rozdzielczośc ludzkiego oka to 1-2', średnica tarczy Jowisza to max 48", itp...
rój meteorów (deszcz meteorów)- okresowe nasilenie widocznych na niebie popularnie tzw. "spadających gwiazd", czyli świetlnych smug zostawionych w atmosferze przez wlatujące w nią meteoroidy.
równik niebieski- koło wielkie na sferze niebieskiej, którego płaszczyzna jest równoległa do płaszczyzny równika ziemskiego w miejscu obserwacji.

S :

SAO [z ang "Smithsonian Astrophysical Observatory Star Catalogue"]- katalog gwiazdowy opublikowany w 1966 r. w Waszyngtonie. Zawiera dokładne pozycje prawie 300 tys. gwiazd z całego nieba jaśniejszych od 9 mag.
sfera niebieska (niebo)- fikcyjna sfera najczęściej o środku w miejscu obserwacji ( chociaż niekoniecznie, bo zależy to od wygody opisu konkretnego zagadnienia) i o dowolnie wielkim, nieokreślonym promieniu.

W :

wysokość- jedna ze współrzędnych układu horyzontalnego na niebie; jest to kąt dwuścienny między płaszczyzną horyzontu a kierunkiem na obiekt. Liczy się dodatnio ku zenitowi.

Z :

zaćmienie- zjawisko polegające na wejściu Księżyca w cień Ziemi (zaćmienia Księżyca) lub przysłonięciu tarczy Słońca przez tarczę Księżyca (zaćmienia Słońca).
zdolnośc rozdzielcza teleskopu- minimalna odległość dwóch punktowych źródeł światła (upraszczając - gwiazd), które tworzą oddzielne obrazy, a jeszcze nie zlewają się w jeden obiekt.
zakrycie (okultacja, z ang. "occultation")- przysłonięcie gwiazdy lub planety przez inna planetę lub Księżyc.

Definicje napisano w przeważającej części na podstawie książki: "Słownik szkolny - Astronomia".

.: na gorąco :.


.: linki zagraniczne :.

Wszelkie prawa zastrzeżone (c) 2006, Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii, oddział Białystok
Strona znajduje się na serwerzeastronomia.pl